Mùa vàng lưng chừng trời
TP - Những thửa ruộng bậc thang vàng rực trùng điệp tới trời xanh ở huyện vùng cao Mù Cang Chải tỉnh Yên Bái. Các triền ruộng nhấp nhô như những nốt nhạc đầy cung bậc giữa đất trời vào thu. Ruộng bậc thang Mù Cang Chải được công nhận danh thắng cấp quốc gia, 1 trong 15 ruộng bậc thang đẹp nhất hành tinh đang phô bày vẻ đẹp kỳ vĩ.
Tôi đến Mù Cang Chải, đi mãi trên những “nấc thang vàng”, gặp gỡ những nông dân mới hiểu rằng đằng sau thảm vàng ấy chứa đựng nhiều câu chuyện bí ẩn...
| Ruộng bậc thang huyện Mù Cang Chải, tỉnh Yên Bái. Ảnh: ngọc châu. |
Kỳ quan
Đang đi trên cung đường lên thị trấn Mù Cang Chải, bỗng sửng sốt khi trước mắt mình phô bày không gian vàng rực lượn sóng nhấp nhô những bông lúa đang chín rộ của xã Chế Cu Nha. Ba xã Chế Cu Nha, La Pán Tẩn, Dế Su Phình nằm sát cạnh nhau, tập trung ruộng bậc thang nhiều nhất của Mù Cang Chải.
Nếu lấy dòng Nậm Kim và Quốc lộ 32 làm chuẩn thì Dế Su Phình nằm ở tả ngạn Nậm Kim, La Pán Tẩn, Chế Cu Nha nằm bên hữu ngạn. Những “mâm xôi vàng”, “mâm xôi xanh” hiện lên hoành tráng giữa bạt ngàn núi rừng nơi vùng cao này, thu hút bất cứ ai đặt chân đến.
Tới đây, đâu đâu cũng thấy những thửa ruộng xếp tầng, xếp lớp trải rộng khắp các quả đồi từ chân tới đỉnh. Địa hình ruộng bậc thang thường hẹp, chỉ một hai đường bừa nhưng rất dài uốn lượn quanh quả đồi, từ sườn đồi đến lưng chừng núi thật sự là một tuyệt tác mà nghệ nhân sáng tạo ra không ai khác ngoài đồng bào cư trú lâu dài tại đây -tộc người Mông.
Nhiều núi cao, vực sâu, cắt xẻ liên tiếp nên mỗi “mâm xôi” ruộng bậc thang thường xen giữa các khe nước, suối lớn nhỏ, rừng thông bạt ngàn. Cứ thế, ruộng rừng khe suối...tầng tầng lớp lớp xếp lên nhau. Càng lên cao càng thấy choáng ngợp trước cảnh quan hùng vỹ, tiếng chim rừng hót véo von và cái mát lạnh trong lành của không gian thoáng đãng. Vào mùa xuân, đây đó những cây đào rừng (“tớ dảy”) trổ hoa ánh lên sắc hồng tự nhiên giữa màu xanh bạt ngàn của núi rừng Mù Cang Chải.
Nghệ nhân ruộng bậc thang
Dưới chân ruộng bậc thang ở bản Trống Tông, tôi gặp vợ chồng Giàng A Chu đang gặt lúa. Giàng A Chu -người Mông, 25 tuổi - mặt sạm đen vì nắng gió sinh ra trong một gia đình làm ruộng bậc thang “gia truyền”.
Cụ nội, ông nội, bố của A Chu đều thấm đẫm mồ hôi ở La Pán Tẩn. Họ khai phá núi đồi thành ruộng bậc thang, cày bừa cấy hái và tiếp tục khai phá. Họ để lại cho A Chu những kinh nghiệm làm ruộng bậc thang qua mấy đời mà cái giá phải trả không chỉ mồ hôi mà cả máu. A Chu tiếp nhận những kinh nghiệm ấy một cách tự nhiên như đã ngấm vào huyết quản.
Trở thành “nghệ nhân” khi tuổi còn trẻ. Trước khi an phận canh nông cũng đã trải qua những năm tháng học hành dưới trường dân tộc nội trú nên lại biết ứng dụng cả khoa học kỹ thuật mới nữa.
| Giàng A Chu - “nghệ nhân” ruộng bậc thang đập lúa cùng vợ trong mùa gặt . |
A Chu ngừng đập lúa, nói với tôi: “ Các anh ở dưới xuôi lên nhìn lúa chín vàng thế này cứ tưởng làm ruộng bậc thang ngon ăn như dạo mát nhỉ. Gian nan lắm à! Để có ruộng phải khai khẩn, khai khẩn công phu, tốn sức lắm.
Đầu tiên phải chọn đất. Đất phải có độ dốc vừa phải, có nguồn nước, có khả năng tạo mặt bằng, ít sỏi đá, cây to, cỏ mọc dày và tốt. Sau khi đã chọn được mảnh đất ưng ý việc tiếp theo là xác lập quyền khai khẩn. Đó là chồng các cột đá cao khoảng 1m hoặc chặt ngọn một số cây gỗ lớn trên mảnh đất đó làm dấu hiệu xác lập quyền khai khẩn”.
Việc khai khẩn thường vào mùa xuân (khoảng tháng 1, 2, 3) để có thể tháo nước và trồng lúa trong tháng 4, 5 cho kịp thời vụ.
Trước hết, phải phát cỏ và các loại cây nhỏ rồi dọn sạch mặt đất, sau đó dùng cuốc đánh các gốc cây to, đào và san ruộng. Làm thế nào để giữ được nước cho mảnh ruộng bé như dải yếm trên lưng chừng núi cao 1.000 m so với mặt nước biển?
A Chu chỉ tay vào cột đá trên bờ ruộng. Cột đá cao màu xám do cụ nội A Chu dựng lên cách đây đã trăm năm. Từ cái cột xác lập chủ quyền đó, công cuộc chinh phục đất đá, cỏ dại bắt đầu.
|
A Chu cười, trả lời câu hỏi của tôi: “Việc này khó lắm à. Khó nhất là tạo mặt bằng cho ruộng. Tạo được mặt bằng sẽ giữ được nước và chia đều nước cho toàn ruộng. Độ chênh lệch giữa thửa trên và thửa dưới thường ở mức 1 - 1,5m. Đào và san ruộng phải có kỹ năng lắm, chứ không dùng sức được. Kỹ năng này ông nội truyền lại cho bố, bố truyền lại cho A Chu đó. Ruộng bậc thang đạt tiêu chuẩn phải đạt hai tiêu chí căn bản nhất là mặt bằng ruộng và nước ngâm chân lúa”.
Sau khi có ruộng, phải tìm được nguồn nước để dắt nước về. Giữ nước ngân ngấn chân lúa ở những thửa đất bậc thang treo trên núi chơi vơi chẳng khác nào trò làm xiếc với ông trời.
Nhưng những nông dân người Mông bao đời nay đã làm nên những thảm vàng uốn lượn trong mây gió, có gì đó mong manh nhưng lại hết sức bền vững. Tôi có cảm giác ruộng bậc thang đã vượt khỏi giới hạn của chuyện canh nông mà trở thành tác phẩm điêu khắc và những nông dân lưng dắt dao, tay cầm cuốc chẳng khác nào nghệ sỹ.
Việc tiếp theo là làm bờ ruộng, như “bức tường” giữ nước, điều hòa mực nước cho ruộng lúa. A Chu cầm cuốc “thị phạm” cho tôi vài động tác làm bờ. Chiếc cuốc bướm cào đất thành bờ, chỗ nào thấp và thiếu đất thì tiếp tục cào từ chỗ cao sang, sau đó dùng chân dẫm rồi dùng gáy cuốc đập mạnh để nén chặt bờ ruộng. Bờ thường cao 15- 20cm so với mặt ruộng và rộng từ 20 -25cm, có vị trí thông nước dích dắc từ ruộng cao xuống ruộng thấp.
Chiếc cuốc bướm trong tay A Chu sáng quắc và sắc lẹm, được truyền lại từ đời ông nội. Chiếc cuốc này cùng với cuốc lưỡi gà và chiếc cày, chiếc bừa trong nhà được A Chu coi như gia bảo dù giá trị vật chất không đáng bao nhiêu nhưng lại gắn liền với cả một quá trình khai khẩn ruộng bậc thang của gia đình này. Cụ nội A Chu đến xã La Pán Tẩn cũng chỉ với những nông cụ ấy và đối diện với quả núi cao đầy cỏ dại, đất đá. Cụ nội bắt đầu vung cuốc khai khẩn mảnh ruộng bậc thang đầu tiên. Sau một thời gian, lúa đã lên xanh dưới chân núi. Nhưng nhìn lên vẫn ngút tầm mắt đất đá, cây dại. Tiếp nối cụ nội, ông nội A Chu lại làm thêm những bậc thang xanh… Đến bố A Chu thì những bậc thang xanh đã vươn lên gần chỏm núi. Và khi A Chu biết cầm cuốc, cầm cày thì lại tiếp tục chinh phục đất đá, đưa những ruộng bậc thang chót vót vấn quanh chóp núi.
Tôi nhìn lên khu ruộng bậc thang nhà Giàng A Chu, 1 bậc, 10 bậc, 30 bậc, 50 bậc… Cổ đã mỏi nhưng vẫn chưa đếm hết được những bậc thang vàng càng lên cao càng như lẫn vào mây khói mùa thu. Gia đình này chinh phục đỉnh núi này như một cuộc chạy tiếp sức và đến đời A Chu thì mới về tới đích, nhưng không biết bao nhiêu mồ hôi và máu đã đổ xuống cùng với chiều lên của những bậc thang. Cụ nội bị rắn cắn phải chặt đứt ngón tay, đá rơi từ trên cao gãy chân ông nội, bố A Chu cuốc nhầm đứt cả ngón chân. Còn A Chu thì bàn tay đã chai sạn, đầy những vết sẹo... Mỗi lần gặp tai nạn, gia đình A Chu theo tục lệ người Mông lại làm lễ cúng với lễ vật gồm 1 bát gạo, 1 con gà, 1 chén rượu, 1 quả trứng, 1 que hương. Lễ vật đặt ngay góc ruộng. Rồi gắn với ruộng bậc thang còn những nghi lễ như cầu mưa, mừng cơm mới…
Giàng A Chu trở nên trầm tư: “Ông tôi từng nói nhờ có ruộng bậc thang mà no cái bụng không phải sống cảnh du canh du cư phá rừng đốt rẫy làm nương nay đây mai đó. Cho nên, chúng tôi cố chết mà khai khẩn ruộng, không bao giờ bán ruộng cả. Ruộng là tài sản đặc biệt, cha truyền con nối. Truyền từ đời này sang đời khác, ai có nhiều ruộng bậc thang thì được xem là giàu có”.
Bao nhiêu gia đình người Mông ở Mù Cang Chải, như nhà Giàng A Chu, tiếp nối qua nhiều thế hệ khai khẩn núi đồi để tạo nên những ruộng bậc thang mà các thảm lúa vàng giờ đây đang nở bung ra trùng điệp. Họ đã biến Mù Cang Chải (tiếng Mông nghĩa là: làng cây khô thành đồi ruộng mùa màng tươi tốt).
Cho tới bây giờ, ruộng bậc thang Mù Cang Chải là kỳ quan từ bàn tay người Mông và làm sao để làm nên những bậc thang vàng vững chãi giữa lưng chừng trời trên nền đất dễ lún sụt vẫn là một bí ẩn với nhiều người.
Nguyên Bộ trưởng Bộ NN&PTNT Lê Huy Ngọ cho rằng: Ruộng bậc thang là một công trình mang ba đặc tính: đẹp, bền vững và thân thiện với thiên nhiên. Đã đến lúc cần tập trung đánh giá để đúc kết một công trình khoa học về ruộng bậc thang cũ và mới.
Bồ thóc quý của người vùng cao
Người Mông có câu: “Ruộng bậc thang là bồ thóc quý giá của người vùng cao. Cái bồ thóc đó đẹp nhất khi khai ruộng nước đang về đầy, khi lúa vừa lên xanh và khi lúa chín vàng”. Và vẻ đẹp ấy đang giúp người Mông no ấm.
Bà Lương Thị Xuyến, Phó Chủ tịch UNBD huyện Mù Cang Chải nói về “bồ thóc”: “Với diện tích quy hoạch ruộng bậc thang của 3 xã La Pán Tẩn, Chế Cu Nha, Dế Su Phình là 500 ha cho năng suất cao và ổn định, cải thiện đời sống cư dân. Người Mông cũng có nhiều diện tích nương rẫy và họ thấm thía sự bất ổn của nương rẫy như thế nào.
Chính vì thế ruộng bậc thang đã tạo nên cuộc sống định cư lâu dài - tiêu chuẩn để đánh giá sự tiến bộ xã hội. Nhờ có diện tích ruộng bậc thang này mà ba xã La Pán Tẩn, Chế Cu Nha, Dế Su Phình kinh tế phát triển hơn các xã có nhiều diện tích nương rẫy. Nhờ gắn bó với ruộng bậc thang mà người Mông ở đây không di cư”.
Cụ Giàng A Châu, ngoài 80 tuổi ở bản xã Chế Cu Nha, ngồi trên ngôi nhà sàn nằm cạnh thửa ruộng bậc thang vàng rực của mình, nói với tôi: “Khi nhà ta khai khẩn được ruộng bậc thang thì không phải đi đốt rừng làm nương nữa, cái bụng cũng no hơn à!”.
Đa số người dân 3 xã này đều biết ơn ruộng bậc thang vì nhờ nó mà cuộc đời họ thay đổi. TS Trần Hữu Sơn, từng lập hồ sơ đề nghị công nhận ruộng bậc thang là di sản quốc gia và thế giới, khẳng định: “Ruộng bậc thang rất quan trọng với người miền núi vì gạo không chỉ là nguồn lương thực chính mà còn để trao đổi mua bán. Gạo với các tộc người vùng cao còn chứng minh sức mạnh gia tộc, nguồn sống của tộc người”.
Lại sắp bắt đầu lễ mừng cơm mới khi lúa trên những thửa ruộng bậc thang Mù Cang Chải đã chín rộ và đang được gặt hái. Vụ này được mùa, năng suất cũng khoảng 5 tấn /ha. Cụ Giàng A Châu sẽ mổ lợn mời thân tộc tới dự. Bát cơm gạo mới cùng chén nước, thẻ hương được dâng lên bàn thờ tổ tiên. Chỉ sau lễ cúng cơm mới, thóc lúa mới được dùng vào việc khác.
Chút lo âu bên ruộng bậc thang
Tôi phân vân khi thấy có chút gì đó lo âu trên gương mặt của chàng nông dân Giàng A Chu ở xã La Pán Tẩn. A Chu chỉ lên đỉnh núi xa xanh phía trên: “Rừng đang bị thu hẹp lại, nguồn nước không dồi dào như trước. Nắng to hơn mà mưa bão cũng lớn hơn. Mưa lũ làm xói mòn đất đá, đổ xuống lấp cả ruộng bậc thang. Có lúc tôi đã phát khóc vì ruộng bậc thang được khai khẩn từ đời cụ nội bị lấp chỉ trong một đêm mưa to”.
Điều A Chu lo ngại nữa là những dự án thủy điện ở Mù Cang Chải có thể sẽ phá vỡ cảnh quan, lấy hết nguồn nước cung cấp cho những triền ruộng bậc thang. Từ thị trấn Mù Cang Chải đi lên, tôi đã bắt gặp những chiếc xe tải đang chở đất đá để lấp suối, làm dự án thủy điện của một tập đoàn tư nhân dưới xuôi.
Rồi A Chu lo trong cơn lốc đô thị hóa, nhiều thanh niên người Mông xuống núi “dan díu” với đô thành, quen với những tiện nghi hiện đại, có còn thiết tha với cày cuốc trên những thửa ruộng bậc thang của cha ông?
Ngày thăng hoa của những “nấc thang vàng”
Nhưng hiện trạng đáng lo ấy đang dễ tan biến đi trước những thảm lúa vàng uốn lượn của Mù Cang Chải. Chọn lúc thời tiết vào thu mát mẻ, chọn cữ lúa đang chín rực nhất “Tuần văn hóa du lịch Danh thắng quốc gia ruộng bậc thang huyện Mù Cang Chải năm 2013” diễn ra từ 26 đến 29/9 này.
Kể từ ngày ruộng bậc thang Mù Cang Chải được công nhận danh thắng cấp quốc gia, thì lễ hội ruộng bậc thang diễn ra vào mùa lúa chín như một thời khắc thăng hoa của mảnh đất này. Kể từ ngày đó, 500 ha ruộng bậc thang ở đây được giữ gìn nguyên trạng và những nông dân người Mông biết rằng ruộng không chỉ cho thóc lúa mà còn hái ra tiền từ việc thu hút du khách đến đây tham quan ngắm cảnh.
Bà Lương Thị Xuyến –Phó Chủ tịch huyện Mù Cang Chải, Trưởng ban tổ chức tuần văn hóa ruộng bậc thang – chia sẻ với tôi: “Sự kiện này nhằm tôn vinh ruộng bậc thang, các giá trị văn hóa dân tộc Mông và thu hút khách du lịch tới với thắng cảnh này. Tôi tin Mù Cang Chải với ruộng bậc thang sẽ trở thành điểm đến của nhiều du khách trong nước và quốc tế”.
Bà Xuyến hoàn toàn có cơ sở khi nhận định như vậy, khi mà kiệt tác ruộng bậc thang được đặt trong cảnh quan thiên nhiên kỳ thú hoang sơ. Nơi đây còn trên hai mươi nghìn ha rừng già và rừng nguyên sinh. Hơn mười hai ngàn ha rừng thông , hơn hai nghìn ha rừng sơn tra, khu bảo tồn các loài sinh cảnh cùng hệ thống dày đặc các khe suối, hang động…
Trên cái nền ấy, những sản phẩm du lịch độc đáo được trình diễn ở tuần văn hóa ruộng bậc thang lần này càng trở nên hấp dẫn.
Sẽ có dù lượn bay trên những thửa ruộng bậc thang đã chín vàng. Khoảng 100 vận động viên dù lượn đến từ các tỉnh thành sẽ tập trung về đây phô diễn. Một khung cảnh lãng mạn chưa từng có: dù lượn bay trên các thảm vàng, giữa bầu trời cao vọi trên độ cao 1.000 mét so với mặt nước biển.
Màn đại xòe của 2013 người tham gia sẽ lập kỷ lục Việt Nam. Màn múa xòe vô cùng ấn tượng bởi chưa bao giờ những người múa xòe được tập hợp đông như vậy tại cùng một
địa điểm.
địa điểm.
Chợ phiên vùng cao với hai dãy gian hàng chia thành 14 gian, lán chợ được dựng bằng vật liệu tre nứa, lá. Mỗi lán phục vụ thắng cố đảm bảo 300 người ăn.
Giàng A Chu háo hức chuẩn bị dự hội. A Chu sẽ tham gia “Hành trình với danh thắng ruộng bậc thang” được tổ chức ngay tại ruộng bậc thang xã Chế Cu Nha, dự hội thi gặt lúa nhanh, cày ruộng giỏi với nông dân các bản khác.
A Chu trong vai hướng dẫn viên du lịch sẽ giới thiệu cho du khách nghe về lịch sử hình thành, những nét văn hóa độc đáo sản xuất nông nghiệp tại ruộng bậc thang.
Tôi vào căn nhà của A Chu đang được trang hoàng lại. Dự kiến tới đây, khách sạn nhà nghỉ ở thị trấn Mù Cang Chải sẽ kín khách.
A Chu tâm sự: “Tôi đang định sẽ nối mạng internet, mua truyền hình số vệ tinh, làm công trình vệ sinh khép kín để hằng ngày có thể tiếp đón khách du lịch. Họ tới đây tôi sẽ dẫn họ lên ruộng bậc thang mấy đời nhà tôi khai khẩn. Tôi kể cho họ nghe về đủ chuyện ruộng bậc thang. Tôi sẽ nấu cho họ ăn cơm gạo làm từ ruộng bậc thang. Chắc khách sẽ ưng cái bụng thôi”.
Điều mà chàng trai người Mông này đang hình dung đã và đang là hiện thực.
Tôi đã chứng kiến rất nhiều phượt thủ từ dưới xuôi đi xe máy lên ngoạn cảnh, những chiếc áo phông đỏ mà họ mặc đã điểm tô những gam màu ấm nóng trên những thảm vàng Mù Cang Chải. Hằng năm cứ tới mùa ruộng bậc thang chín rộ nhiều đoàn xe vượt đèo dốc lên đây, đã thành nếp đến hẹn lại lên. Người Mông không “thức thời” đến mức thu tiền du khách chụp ảnh ruộng lúa như những ruộng cải ở Hà Nội. Nhưng du lịch và những “giá trị gia tăng” từ ruộng bậc thang chắc sẽ giúp Mù Cang Chải “thiên đường ruộng bậc thang” , một trong hai huyện vùng cao đặc biệt khó khăn của tỉnh Yên Bái thoát nghèo.
THIỀN THANH
Lễ công bố Quyết định phê duyệt Đề án “Xây dựng thị xã Văn hóa-Du lịch Nghĩa Lộ giai đoạn 2013-2020” sẽ diễn ra tối 29/9 tại sân vận động TX Nghĩa Lộ (tỉnh Yên Bái). Điểm nhấn trong sự kiện này là màn xòe lớn nhất Việt Nam với hơn 2.000 nghệ nhân, diễn viên và người dân tham gia biểu diễn. Sáu điệu xòe cổ sẽ được trình diễn trong màn xòe, dự kiến kéo dài khoảng 20-25 phút.
TX Nghĩa Lộ sẽ bố trí 3 màn hình LED kích thước lớn, được đặt ở các vị trí thuận lợi xung quanh sân vận động để đông đảo nhân dân và du khách được xem màn đại xòe được tường thuật trực tiếp từ trong sân. |
