Trích đoạn sau đây dịch từ "Cẩm nang của các BTV và các tác giả" (Gyurcsák János, Nhà xuất bản Osiris, Budapest 1996 - Trang 258-259), một cuốn sách gối đầu giường của nhiều thế hệ BTV và tác giả Hungari, cho thấy một quan điểm khoa học và hợp lý về những nguyên tắc biên tập.
Biên tập bản thảo là hoạt động phức hợp nhất, và cũng có lẽ là hoạt động đòi hỏi trách nhiệm cao nhất của quá trình xuất bản!
Một trong những nghịch lý của công việc biên tập là vấn đề trách nhiệm. Về mặt luật pháp, biên tập viên (BTV) không chịu trách nhiệm về nội dung của sản phẩm in. Trách nhiệm ở đây, trước hết thuộc về tác giả, và ở một mức độ nhỏ hơn, nhiều khi chỉ mang tính gián tiếp, thuộc về nhà xuất bản. Tuy nhiên, chính sự khác biệt giữa một BTV trung bình và một BTV giỏi là ở chỗ BTV giỏi nhất định cần phải có sự can thiệp về nội dung bản thảo và như thế, vẫn có trách nhiệm ở một dạng nào đó khi tác phẩm được in.
Cố nhiên, BTV không bao giờ được thực hiện những thay đổi, những bổ sung về nội dung và những chỉnh sửa nếu không được sự biết đến của tác giả. Nhưng, một BTV, nếu muốn quan tâm đến những vấn đề nội dung, đòi hỏi phải có sự hiểu biết trong lĩnh vực mà tác giả đả động tới, cho dù có thể không ở mức như tác giả. Có điều, một BTV giỏi không chỉ suy nghĩ được trong bản thảo, mà còn phải suy nghĩ được trong tác phẩm in, nghĩa là sau khi đọc bản thảo, trái với đa số các tác giả, BTV phải có được hình dung về tác phẩm in hoàn chỉnh.
Thông thường, các tác giả cũng nhận thức được điều này nên họ luôn gắn bó với một vài BTV có tên tuổi. Cố nhiên, uy tín của BTV - ở mọi nơi trên thế giới - kém xa uy tín của tác giả. Và, cũng không thể trả lời được câu hỏi tại sao một BTV xuất sắc lại "cam phận" BTV, mà không trở thành tác giả...
BTV có vai trò môi giới giữa tác giả và độc giả, bởi lẽ đồng thời họ phải suy nghĩ được bằng cái đầu của tác giả và độc giả, nghĩa là, họ cần phải hiểu tác giả thực chất muốn nói gì, mặt khác, cần giúp đỡ người đọc hiểu được điều mà tác giả muốn nói. Trên tư cách người đầu tiên đọc bản thảo, BTV truyền tải cho tác giả những nguyện vọng của các độc giả trong tương lai, vì thế, quan hệ mật thiết giữa tác giả và BTV trong quá trình xuất bản là không thể thiếu được.
Công việc biên tập khó ở chỗ BTV như kẻ khiêu vũ mà bị trói tay: chỉ có thể xuất phát từ dụng ý của tác giả, sự chỉnh sửa và thay đổi không thể vượt quá một giới hạn nhất định. BTV cần phải để ý tới chủ tâm của tác giả khi triển khai kết cấu của tác phẩm in, các đơn vị cấu trúc phải phục vụ điều này. Những giới hạn có thể đến đâu? - không có lời giải đáp xác quyết cho câu hỏi này.
Trên cơ sở những điều đã nói ở trên, BTV phải để ý đến những yếu tố sau:
1. Cấu trúc, trật tự sáng sủa của bản thảo;
2. Ngôn từ cô đọng và phong cách thích hợp của tác phẩm (thuật ngữ, các chữ viết tắt, chính tả, thư mục...);
3. Thống nhất các đơn vị cấu trúc (hệ tựa đề, mục lục...) và loại trừ sự trùng lặp;
4. Gạt bỏ những lỗi logic còn sót lại trong cách diễn đạt;
5. Gạt bỏ những bất hợp lý và lỗi về ngôn từ và phong cách (đặc biệt, trong các tác phẩm nhiều người viết);
6. Sự chính xác và đúng đắn của những dẫn chứng, ghi chép;
7. Kiểm tra các tên tuổi và tựa đề trong tác phẩm và trong thư mục;
8. Kiểm tra sự hiện diện chính xác của các minh họa và những phần phụ (phụ lục, chú giải các tên họ, danh sách các thuật ngữ chuyên môn, bảng chỉ dẫn các đề mục và tên họ...)
BTV không thể bắt ép tác giả phải theo quan điểm của mình. Bởi lẽ, vẫn có thể là tác giả có lý. Và rốt cục, tác phẩm vẫn là của tác giả, lời cuối cùng luôn phải thuộc về tác giả!
Trần Lê dịch
(Theo Nhịp Cầu Thế giới)
Mào đầu tiếp cận thực tế
Một mào đầu mà trong đó, thực tế cuộc sống được đưa ra chân thực như thể tác giả đã bứng một góc cuộc sống để đặt vào, đến nỗi khiến người đọc có cảm giác nhân vật ấy, vấn đề ấy tồn tại đâu đây bên cạnh mình, đó là một mào đầu tiếp cận thực tế.
Để viết được mào đầu này, xin đừng quên một quy tắc cổ điển, đơn giản và khó có thể thay thế được trong báo chí, đó là tạo một mào đầu bằng 5 yếu tố: Ai, cái gì, ở đâu, khi nào và tại sao. Quy tắc này giúp phóng viên có thể đưa ra rất nhiều thông tin hấp dẫn ngay từ mào đầu. Dưới đây là một mào đầu trong bài phóng sự bàn về vấn đề giáo dục từ xa cho trẻ em tiểu học:
“Jesse, một cậu bé 10 tuổi khá sáng dạ sống tại làng Winter, phía Nam thành phố London (Anh), mỗi tuần đọc 5 cuốn sách. Jesse rất thích đọc sách giáo khoa, say mê các cuốn tiếu thuyết khoa học viễn tưởng nhưng lại ghét đi trời mưa. Cậu thích bơi, thăm các viện bảo tàng, rất yêu cô em gái hai tuổi nhưng rất ghét dọn dẹp phòng riêng.
Trước đây, Jesse theo học tại một trường tiểu học tư thục. Tuy nhiên, từ lớp hai đến lớp bốn, cậu trở thành học sinh học tại nhà. Và mặc dù không hoàn toàn đồng ý với phương pháp giáo dục mới này nhưng hiện tại, mẹ của Jesse là giáo viên duy nhất của cậu”.
Thay vì đi thẳng vào sự thật, tác giả kể một câu chuyện gần gũi, đời thường có nhân vật cụ thể với tên, tuổi, cuộc sống, không gian, sở thích. Điều này kích thích trí tò mò của độc giả vì họ cảm thấy nhân vật ít nhiều có những điều gần giống với cuộc sống của chính mình.
Mào đầu dẫn dắt
Hãy tránh xa cách vào đề theo kiểu sách giáo khoa và hãy thử một mào đầu có tính chất giai thoại, với lối dẫn dắt có đôi chút hư cấu. Loại này ứng dụng rất tuyệt vời với những chủ đề vốn khô khan hoặc các vấn đề khoa học có tính lý thuyết cao. Đây là đoạn mở đầu bài báo nói về những tiến bộ trong ngành khám chữa bệnh thính giác.
“Một vài năm trước đây, một người bạn ngoài 40 tuổi kể với tôi rằng chị bị điếc từ năm lên sáu. Sau một ca phẫu thuật, thính giác của chị trở lại hoạt động bình thường. Xúc động nhất, chị kể, là khi tỉnh thuốc mê, thấy cô y tá mở vòi nước trong phòng tắm, chị có thể nghe được tiếng nước đang chảy. 'Đó là một giai điệu tuyệt vời,' chị nói”.
Lưu ý khi viết mào đầu:
- Dù bài viết của bạn đề cập đến vấn đề gì đi nữa thì điều bạn muốn nói phải được nhận ra ngay trong đoạn mào đầu, thậm chí, nếu có thể, nằm ngay trên tít.
- Khi bạn đang viết về một tộc người nào đó, cần phải chắc chắn độc giả của bạn có thể biết tộc người đó là ai ngay từ những câu đầu tiên.
- Hãy viết một mào đầu hấp dẫn nhưng không được phép gây chú ý quá mức so với toàn bộ bài báo vì sẽ khiến độc giả hiểu lầm, đánh giá bài viết là “đầu voi đuôi chuột”, mào đầu hay những càng đọc càng chán.
- Không sử dụng đoạn mô tả dài dòng ngay trong phần mào đầu.
- Hãy dùng những câu ngắn và những đoạn văn ngắn. Nếu tác giả dùng mào đầu bài viết để kể về lịch sử của ngành y tế khám chữa bệnh thính giác hoặc tập hợp những thống kê, số liệu khoa học về việc hiện có bao nhiêu người đang bị các bệnh về thính giác… phóng viên có thể sẽ đánh mất độc giả của mình ngay lập tức.
Mào đầu bằng một nhân vật
Chuẩn bị viết một bài báo mà trong tay không có số liệu hoặc chưa đủ các tư liệu cần thiết, bạn hãy liều mình mào đầu bằng một nhân vật có liên quan đến chủ đề. Thực ra, bản thân nhân vật, khi được coi là điển hình, cũng đã là một dạng tư liệu hấp dẫn và đầy sức sống. Sau đây là mào đầu trong một bài viết về trào lưu sống thử trong thanh niên, sinh viên xa nhà hiện nay:
“D, sinh viên trường Nông lâm và Q, sinh viên Ngoại ngữ mới quen được một tuần, đến ngày thứ 8 đã kéo nhau về sống thử như vợ chồng. Từ ăn mặc, chợ búa, mua sắm đến cả việc học hành lẫn “XX” đều không thể không chung”.
Tương tự như thế, sau hai đoạn tiếp theo, tác giả lại tiếp tục vẽ ra một bức tranh khác với nhân vật là cặp “vợ chồng sống thử” làm công nhân tại một khu công nghiệp. Cuối cùng, trong đoạn kết, tác giả đưa ra quan điểm của những người ngoài cuộc về vấn đề này. Bài viết hoàn toàn không cung cấp số liệu, chỉ minh chứng bằng nhân vật và đưa ra một số ý kiến do tác giả thu thập được song vẫn khiến người đọc thấy hấp dẫn và tin cậy.
Mào đầu dựng cảnh
Một nhà báo kể lại: Sau khi tiếp xúc với hai người phụ nữ chuyên làm nhiệm vụ giúp việc chăm sóc người cao tuổi, tôi đã quyết định viết về họ. Tôi đã cố gắng thử đi thử lại tới năm, sáu lần viết mào đầu nhưng không thành. Nhân vật, công việc và sự tất bật của họ cứ hiện lên trước mắt mà tôi không biết túm vào đâu để bắt đầu bài viết. Một ý tưởng chợt lóe lên, tôi “bê” nguyên sự bận rộn và nhiệt tình của họ vào mào đầu để chính nó tự nói lên tất cả. Đó là lý do tôi chọn một mào đầu dựng cảnh để có thể diễn đạt được ý tưởng của mình:
“Chuông điện thoại réo vang: Mẹ tôi đang cần đi chụp X-quang. Việc này phải mất tới vài ngày mà tôi đang bận đi công tác, không thể đưa bà đi được. Chị có thể giúp tôi được không?”
“Chuông điện thoại tiếp tục réo: Ông nội tôi…”
Sau đó, tác giả liệt kê tiếp hai cuộc gọi nữa, cũng vẫn giữ nguyên hình thức thể hiện và tiếp đó ông viết:
“Mỗi lẫn nhấc điện thoại là một lần họ nói câu đồng ý. Họ luôn vui vẻ và sẵn sàng giúp đỡ. Họ chính là những người giúp việc gia đình tại Thung lũng Lehigh, ở Guthsville, PA”.
Mào đầu gây sốc
Chẳng có gì hấp dẫn độc giả bằng một mào đầu gây sốc. Bạn có thể bắt đầu bài báo bằng một lời phát biểu, một hình ảnh sốc. Mào đầu này đặc biệt hiệu quả với những bài viết mang tính cảnh báo:
“Scott chết khi em mới được năm tuổi rưỡi. Em sinh ngày 29 tháng 12 năm 1969. Lúc mới sinh, Scott trông rất kháu khỉnh với mái tóc xoăn vàng nhạt và đôi mắt xanh to. Đặc biệt, em khỏe mạnh, háu ăn và hiếu động.
Nhưng rồi, Scott đã bị nhiễm bệnh Tay-sachs…”.
Đây là mào đầu trong bài viết cảnh báo về nguy cơ mắc bệnh Tay-sachs, một loại bệnh di truyền lặn với nhiễm sắc thể thân gây ngu đần và mù ở trẻ em. Căn bệnh này đang gia tăng trong khi nhiều cặp vợ chồng còn thờ ơ và thiếu hiểu biết về nó.
Đôi khi, muốn gây sốc cho độc giả, bạn có thể sử dụng đại từ nhân xưng để trực tiếp gọi và trò chuyện với độc giả ngay trong mào đầu.
“Những người cao tuổi nên thận trọng với những lời đường mật của một số tên dược sĩ dởm khi chúng nói rằng đang gửi đến cho các ông bà những thiết bị y tế được tài trợ bởi Chương trình của chính phủ Mỹ về chăm sóc người già trên 65 tuổi”.
Đưa ra câu hỏi
Bằng việc đưa ra một câu hỏi, bạn sẽ dẫn độc giả vào sự suy nghĩ và tham gia tìm câu trả lời. Câu hỏi có thể đến ngay trong câu đầu tiên của bài báo hoặc đi sau một vài câu bình luận. Đây là một mào đầu đưa ra câu hỏi trong một bài viết về nạn văng tục, chửi bậy đang trở nên phổ biến trong giao tiếp. Câu hỏi như một cách đặt vấn đề khiến độc giả phải suy nghĩ.
“Bạn đã bao giờ văng tục hoặc khi nghe người khác văng tục, bạn có cảm thấy ngượng ngùng vì phải nghe điều đó chưa?”
Dùng câu trích dẫn
Một cách viết mào đầu khá quen thuộc là sử dụng câu trích dẫn của một nhân vật có thế lực kèm theo giới thiệu tên, xuất xứ, chuyên môn của người đó hoặc bối cảnh phát ngôn.
“Ngày 2/10, phát biểu trên truyền hình, Cảnh sát trưởng Ian Blair của thành phố London (Anh) đã xin từ chức với lý do “vì đặt lợi ích của người dân và Sở cảnh sát London lên trên hết”.
Dùng đoạn hội thoại
Hội thoại là một trong những nguyên liệu quan trọng mà phóng viên có thể sử dụng để viết mào đầu. Đối với một bài báo mà chủ đề có vẻ mang chút kịch tính thì một mào đầu hội thoại rất hiệu quả. Đây là đoạn mở đầu trong một bài viết về tôn giáo:
“Mẹ, thế là mẹ đồng ý rồi phải không. Con phải từ bỏ mọi thứ con yêu vì Đức cha Moon và niềm tin của người”, Athur, cậu con trai 22 tuổi của tôi đang nói qua điện thoại. “Âm nhạc của con, chiếc trống của con, căn hộ và cả bạn gái con nữa”.
Trong đoạn mở đầu hiện lên hình ảnh hai mẹ con và những tâm tư của họ. Câu mở đầu tạo kịch tính và những cảm xúc khác nhau cho người đọc.
Mào đầu thể hiện quan điểm
Cuối cùng, nếu bạn không thể sử dụng được một mào đầu nào trong số trên, bạn hãy nghĩ đến việc bắt đầu bài báo bằng việc đưa ra một lời tuyên bố, thể hiện một quan điểm. Mào đầu này đọc có vẻ hơi “thật thà” nhưng bù lại dễ tạo niềm tin với độc giả. Chú ý dùng những câu giản dị, rõ ràng và thẳng thắn. Đây là mào đầu của bài viết “Liệu luật pháp có đối xử sai với phụ nữ”:
“Công việc của tôi là bào chữa cho những người phụ nữ mang tội giết chết những người đàn ông đã lạm dụng tình dục họ. Tôi gặp khách hàng của mình trong nhà tù”.
Mào đầu trên không chỉ là một minh chứng cho tính xác thực của bài báo, bộc lộ quan điểm của tác giả mà còn là một lời mời độc giả bước vào… nhà tù cùng tác giả.
(Dân trí)- Trái đất luôn ẩn chứa những điều kỳ diệu. Sự kỳ diệu ấy được giấu kín trong những địa danh “độc nhất vô nhị”, bạn có thể khám phá dưới đây.
1. Pamukkale - Thổ Nhĩ Kỳ
Pamukkale có nghĩa là lâu đài bông và nó cũng được gọi là lâu đài trắng vì sắc trắng tràn ngập khắp nơi. Các lớp trầm tích đá vôi đã tạo ra các đặc điểm địa hình đặc trưng của khu vực này. Ngoài ra còn có 17 suối nước nóng nhờ vào một ngọn núi lửa ngầm. Khu vực này đã được sử dụng như một liệu pháp spa hàng nghìn năm nay. Và nhờ đó mà nó thu hút người dân từ khắp nơi đổ về, thậm chí đế quốc La Mã từng xây thành phố Hieropolis ở đó. Ngày nay, để bảo tồn khu vực này, các khách sạn và đường vào đều bị phá dỡ.
2. Beppu Jigoku Meguri – Nhật Bản
Beppu nằm trên đảo Kyushu và là nơi có tới hơn 2800 suối nước nóng. Trong số đó có 9 suối nước nóng độc đáo nhất được gọi là Jigoku Meguri. Tuy nước ở đây quá nóng để có thể tắm nhưng Jigoku Meguri vẫn là những điểm ngắm cảnh lí thú cho du khách. Mỗi suối nước nóng ở đây có một tên gọi riêng với những đặc trưng rất thú vị. Umi Jigoku là suối nước nóng có màu xanh ngọc và nóng tới mức có thể luộc chín trứng. Tiếp đó là Oniishibou, là một suối bùn xám sôi. Shiraike Jigoku, với những dòng nước trắng do lượng canxi cao trong nước tạo nên. Hay còn có Chinoike Jigoku với những dòng nước đỏ như máu được tạo ra bởi các khoáng chất chứa sắt trong nước. Và còn rất nhiều suối nước nóng khác để du khách tới khám phá và thư giãn.
3. Sanqingshan – Trung quốc
Đây được coi là chốn linh thiêng, là nơi thiền tự của các vị cao nhân, đạo sĩ. Bao quanh Sanqingshan là sương mù che phủ trong hơn 200 ngày mỗi năm.
Với lớp sương mù mờ ảo và hàng nghìn dòng suối khiến cho nơi đây luôn mang một vẻ đẹp thần tiên. Các hồ nước và rừng cây tạo ra một môi trường độc đáo thu hút rất nhiều loài chim và động vật hiếm tới đây cư ngụ. Ở Sanqingshan có hơn 2500 loại thực vật độc đáo. Một số loại được sử dụng trong các bài thuốc truyền thống của Trung Quốc.
4. Cánh đồng chum – Lào
Cánh đồng chum là một trong những bí ẩn khảo cổ lâu đời nhất ở Đông Nam Á. Nằm ở cao nguyên Xiêng Khoảng, cánh đồng chum có khoảng 90 nhóm chum khác nhau. Mỗi nhóm có từ 1 tới 400 chiếc. Các nhà khoa học ước tính chúng được tạo ra từ 3000 năm trước và được làm từ sa thạch, đá vôi, đá hoa cương và đá kết, trong đó chủ yếu là sa thạch.
Chiếc chum cao nhất có chiều cao 2.5m và mỗi chiếc đều được tạo thành từ một khối đá riêng. Nếu nhìn qua thì những chiếc chum này nằm một cách lộn xộn không theo qui luật. Tuy nhiên, các nghiên cứu đã cho thấy chúng được đặt theo vị trí và hình dáng của các chòm sao trên bầu trời. Có rất nhiều giả thuyết về chức năng của những chiếc chum, như đây là bể chứa nước hoặc là nơi chôn cất người xưa.
5. Rio Tinto – Tây Ban Nha
Dòng sông Rio Tinto chảy từ dãy núi Sierra Moreno xuống tới vịnh Cádiz ở Huelva, Tây Ban Nha. Tên dòng sông có nghĩa là “Dòng sông đỏ” và nó miêu tả chính xác về dòng sông này. Hàm lượng sắt rất cao trong nước đã tạo nên màu đỏ cho dòng sông. Việc khai thác đồng, bạc và vàng đã diễn ra từ thời cổ đại và vẫn tiếp tục cho tới ngày nay. Rio Tinto là nơi có những mỏ khai thác cổ nhất trên thế giới, và được cho là thuộc sở hữu của vị vua Solomon nổi tiếng. Do các hoạt động khai thác mà dòng sông có nồng độ axít cao và chứa nhiều loài sinh vật hữu cơ có khả năng sống sót trong môi trường nguy hiểm. Điều đó dẫn tới các nghiên cứu khoa học được áp dụng trong nghiên cứu các hồ nước ngầm trên sao Hỏa.
6. Vale Da Lua – Brazil
Vale Da Lua là một thung lũng đã được tạo thành bởi dòng sông San Miguel. Cái tên của nó nghĩa là “Thung lũng mặt trăng”, bởi bề mặt đá nơi đây có cấu trúc và màu sắc giống như trên mặt trăng vậy. Thung lũng là nơi tập trung của những khối đá cổ nhất trên thế giới, ước tính tới 1.8 tỉ năm tuổi. Dòng sông cũng đã tạo ra những hang động, thác nước và các khối đá kì dị, từ đó tạo thành một mê cung giữa các hẻm núi hẹp. Nhìn từ không gian, cả khu vực là điểm sáng chói nhất trên mặt đất. Các lớp thạch anh cùng độ mịn rất cao của đá đã tạo nên cảnh tượng này. Xung quanh nơi đây còn có những khu rừng phong phú về các loài động thực vật, trong đó có nhiều loại hoa lan quý hiếm. Cho tới nay Vale Da Lua vẫn tiếp tục thay đổi nhờ vào dòng chảy của sông San Miguel.
Phan Hạnh
Theo Listverse