Nguyễn Hiến Lê đã viết...

Đa tài thường nhiều tật ; nhất là các nghệ sĩ phương tây ở thế kỉ XIX , thế kỉ lãng mạn , đam mê ,cuồng loạn thì lại càng nhiều tật vì không khí chung của thời đại.

Nhưng họ có tài , cảm xúc sâu sắc hơn ta , tưởng tượng dồi dào hơn ta , phô diễn được nỗi lòng cùng tư tưởng một cách tinh tế hơn ta ,miêu tả thiên nhiên một cách chân xác , bóng bẩy hơn ta . Họ vừa là những đại biểu của nhân loại - vì là người thường như chúng ta , có tâm tư của chúng ta - vừa là những vì sao lấp lánh ,những bông hoa rực rỡ tô điểm cho vũ trụ.

và ngay cả những kẻ nhiều tật nhất , tâm hồn cũng có một vài điểm khả ái : Chateaubriand về già chịu nghèo để giữ thanh danh ,Goethe rất khiêm tốn nhận rằng đã mang ơn rất nhiều của tiền nhân cũng như của người đồng thời ...

Đáng quí hơn cả là hết thảy đều có đức chung này : càng có tài lại càng trau dồi cái tài , cần cù làm việc suốt đời , chỉ nhắm mỗi mục đích là lưu lại cái đẹp cho hậu thế .

Goethe bỏ ra non sáu chục năm viết kịch Faust.

Chateaubriand đã xếp bản thảo tập hồi kí vào thùng , niêm phong lại ,giao cho một chưởng khế rồi mở ra sửa lại trước khi mất.

Maugham chịu đói rét mười năm để luyện cây viết,sáu mươi lăm tuổi mới nghỉ vì không muốn làm "dơ thêm những bức họa cũ" của ông.

Disney coi tiền bạc chỉ là phương tiện để làm việc , kiếm được bao nhiêu đem dùng hết vào việc cãi tiến nghệ thuật , không hưởng thụ một chút gì .

Còn Balzac thì suốt đời " bị cực hình vì bút và mực" uống cà phê đậm ngâm chân vào nước hột cải để viết ngày viết đêm ,sửa bản thảo cả chục lần ,tới khi đau bác sĩ bảo phải nghỉ , ông đáp : " Nghỉ !Ai mà chẳng biết toa thuốc đó ! Nhưng làm sao mà nghỉ được? "

Ôi ! họ thật đáng phục mà cũng đáng thương.